Terugblik Operatie Market Garden 2019

Het najaar van 2019 stond bij Cultuurkade in het teken van Operatie Market Garden, de herdenking van 75 jaar vrijheid, OMG 2019. Na bijna twee jaar van voorbereidingen vonden in september 2019 heel veel educatieve activiteiten plaats voor de leerlingen van de groepen 7 en 8 van het basisonderwijs en voortgezet onderwijs in Meierijstad.
Jeroen Vissers heeft een aantal van onze partners gesproken over hun ervaringen, zie de interviews hieronder.  

‘Dit hele project heeft zo veel mensen met elkaar verbonden!’

‘Bent u niet bang als er nu een vliegtuig overvliegt?’

Dat was een van de vragen die de kinderen aan een bewoonster van verzorgingshuis Odendael stelde. Anne van Kuijk was er bij en zag dat de vrouw werd geraakt. “Ze was verrast over de vraag. Je zag in haar ogen dat ze daar eigenlijk nooit over na had gedacht. Ze had in de oorlog altijd in de overlevingsstand gestaan. Het leven was doorgegaan. Punt. En door. Maar nu – voor het eerst misschien wel – kwamen de herinneringen weer boven; met de gevoelens daarbij.”

‘Voor Zuster Koos was iedereen gelijk’

Even een sprongetje terug in de tijd. Ria van Kuijk, een nicht van Anne, zag in 2018 een oproepje in de krant staan. Of er mensen waren met een idee om Operatie Market Garden te herdenken.
Toevallig had ze vlak daarvoor een gesprek gehad met haar vader over de oorlog. ‘Wat is voor jou de belangrijkste plek geweest in de oorlog’, had ze hem gevraagd. ‘Odendael’, luidde zijn antwoord. Direct ontstond bij haar het idee om dit project op poten te zetten, met haar nicht Anne en in samenwerking met Cultuurkade.
“Het huidige zorghuis Odendael was in de oorlog een ziekenhuis”, vertelt Ria. “Mijn vader herinnerde zich een heel bijzondere zuster van het Rode Kruis. Zij werkte hier ten tijde van de bevrijding en viel op omdat ze geen onderscheid maakte in wie ze behandelde. Duitsers of geallieerden. Voor haar was iedereen gelijk. Bij het lezen van de oproep, moest ik gelijk aan deze zuster denken. Hoe mooi zou het zijn als we dit als boodschap mee zouden kunnen geven aan de kinderen!”

‘Het kwam echt bij de kinderen binnen’

Hoe dichterbij de herdenking kwam, hoe groter het project werd en hoe meer mensen er bij werden betrokken; zowel vanuit het dorp als vanuit de regio. Haar verhaal werd door Cultuurkade opgenomen in het project ‘Wat is het je waard?’, waarbij kinderen in de klas de dilemma’s voorgelegd kregen waar ook de zusters mee te maken kregen: wie zou je helpen en wie niet? Reenactors speelden haar verhaal op het toneel, er was een expositie en kinderen schoven bij ouderen aan tafel om aan de hand van Zuster Koos met elkaar over de oorlog te praten.

Zuster Koos was voor even terug in Meierijstad.

Anne: “We hebben dankzij haar verhaal de oorlog een stukje dichterbij kunnen brengen. We hebben dankzij haar kunnen laten ‘voelen’ hoe het is om voor keuzes te staan. Keuzes die ook nu gemaakt moeten worden, ergens in de wereld.”
Ria: “En wat ook prachtig was om te zien, is dat het tot de kinderen doordrong dat die oude mensen die zij spraken hun leeftijd hadden toen het oorlog was. Dat kwam echt bij hen binnen. Je zag ook dat ze na de ontmoeting verhalen met elkaar gingen delen. Dat was zo mooi!”

‘Dit project heeft veel losgemaakt’

Wat heeft het project Anne en Ria zelf gebracht? “De bevestiging dat je met een project als dit daadwerkelijk voor verbinding kunt zorgen in een gemeenschap. We hebben in het hele traject zo veel mooie mensen ontmoet en zo veel enthousiasme aangetroffen. Dat maakte het alleen al meer dan de moeite waard om hier mee bezig te zijn. En als je dan ziet wat het eindresultaat bij zo veel verschillende mensen losmaakt, dat is fantastisch. Complimenten aan heel veel mensen. En hulde aan de gemeente Meierijstad voor haar faciliterende rol en aan Cultuurkade voor haar rol als linking pin in het hele traject … Het was top!”

Anne en Ria van Kuijk

‘Wij zijn de laatste kinderen die een veteraan hebben gesproken.’

Bijna een half jaar later is Youssef Abonaali (11) uit Veghel nog onder de indruk van zijn ontmoeting met de oorlogsveteranen.

Of ze bang waren om doodgeschoten te worden, had hij hen gevraagd. Hun antwoord? Elke dag. En hoe verder de strijd vorderde, hoe banger ze werden.

De verhalen brachten de oorlog dichterbij dan ooit: “Een veteraan vertelde over dat hij als kind aan het voetballen was op straat toen het luchtalarm afging”, vertelt Youssef. “Hij was toen net zo oud als ik nu ben. Een paar jaar later kwam hij als soldaat naar hier ...”

‘Het was intens’

Als zijn juffrouw Mariëlle Mengers het hele project van Operatie Market Garden in één woord zou moeten vangen, dan is dat ‘intens’. Met dank aan Cultuurkade, dat volgens haar met een groot en kwalitatief goed aanbod aan activiteiten kwam, die goed aansloten bij de beleving van kinderen. En met als hoogtepunt ook voor haar de ontmoeting met veteranen. “Ik heb ouders met tranen in de ogen toe zien kijken. Het was zo puur allemaal, die interactie tussen veteranen en kinderen. Echt fantastisch.”

‘Het heeft de kinderen gevormd’

Het hele project heeft haar groep veranderd, ziet ze. “Het heeft de kinderen gevormd. We hebben heel diepe gesprekken gevoerd in de klas. Eén discussie is me heel erg bij gebleven. Die ging er over of je zelf onderduikers op zou nemen. Nee, zei een kind stellig. Te gevaarlijk, vond hij. Andere kinderen waren het niet met hem eens. Maar het mooie is: door met elkaar in gesprek te gaan, ontstond er begrip voor elkaars standpunt.”

Ook is het dankzij de intensieve herdenking van Operatie Market Garden gemakkelijker geworden gom onderwerpen van nu aan te snijden: “De spanningen tussen Iran en de Verenigde Staten bijvoorbeeld komen écht binnen bij de groep. Wie is de dader? En wie het slachtoffer? De kinderen ontdekken dat dit niet altijd even emakkelijk is te duiden. En hoe zou het voor de mensen zijn die in Iran wonen? Zij kunnen zich in hen verplaatsen – en het mooie is: dat doen ze ook – omdat ze nog niet zo lang geleden verhalen hebben gehoord over hoe het is om in oorlogstijd te moeten leven.”

‘Wij moeten hun verhalen doorvertellen’

Over de vraag wat Youssef heeft geleerd, hoeft hij niet na te denken: “Dat ik blij moet zijn dat ik nu leef. Dat ik blij moet zijn dat ik vrij ben en mijn eigen ding mag doen. Nou ja, ik moet natuurlijk wel naar mijn ouders luisteren …”

De oorlog fascineerde hem al langer. Dit project heeft die fascinatie alleen maar groter gemaakt: “Ik keek al vaak naar documentaires over de oorlog. Die ben ik nu weer terug gaan kijken. Omdat ik wil onthouden. De veteranen hebben ons namelijk gezegd dat wij hun verhalen later ook aan onze kinderen moeten vertellen. Anders vergeten we wat er is gebeurd en komt er misschien weer oorlog …”

Youssef Abonaali (11) leerling en zijn juffrouw Mariëlle Mengers, OBS Kompas

‘Het hele project was regionaal en zelfs landelijk uniek’

‘Konden jullie douchen?’

Mark van den Broek, medewerker erfgoed bij de gemeente Meierijstad, glimlacht weer als hij terugdenkt aan dat moment op de Noordkade in Veghel: dat zo’n 500 kinderen in groepjes vragen mochten stellen aan een veteraan.

“Kinderen stellen heel andere vragen dan volwassenen. Maar juist dat zorgt voor de impact. Want reken maar dat het ze bij blijft dat de veteraan antwoordde dat hij blij was als hij één keer in de vier weken schoon ondergoed kreeg.”

‘Cultuurkade heeft zichzelf overtroffen’

Toen de gemeente een algemene oproep deed om iets te ondernemen om Operatie Market Garden te herdenken, wist ze al dat Cultuurkade hierin een cruciale rol zou gaan spelen.

“Al die verenigingen, stichtingen en particulieren willen dat kinderen bij hun activiteit worden betrokken. Dat lukt via Cultuurkade. Zij heeft de contacten. Zij heeft de tools om de regie over zo’n project te kunnen voeren, zoals een systeem om je als klas aan te melden bij een activiteit. En zij heeft de creativiteit en het enthousiasme om te zorgen dat iedere activiteit gaat leven; bij onderwijs én kinderen. Daarmee ontzorgen zij initiatiefnemers, die zo al hun energie kunnen richten op hun activiteit.”

Want met name ook in dat voortraject heeft Cultuurkade zich weer eens bewezen of zelfs overtroffen: “Een activiteit stond nooit op zichzelf. Kinderen waren iedere keer goed voorbereid als ze aankwamen. Dankzij het lesmateriaal dat Cultuurkade voor die activiteit had ontwikkeld. Dat zorgt voor meer animo, meer betrokkenheid en dus meer impact.”

‘Precies wat we als gemeente willen’

Wat ook indruk heeft gemaakt op de medewerker erfgoed is dat het hele project voor meer lokaal bewustzijn heeft gezorgd.

“We zijn een relatief jonge gemeente, die is ontstaan uit de kernen Sint-Oedenrode, Schijndel en Veghel. Schijndel is vijf weken later bevrijd dan de andere twee dorpen. Dat zegt al iets over de strijd die op het grondgebied van de gemeente Meierijstad plaats heeft gevonden. Dit project heeft ons de kans geboden om te laten zien dat we ook een gemeenschappelijke geschiedenis hebben. Dat zorgt voor verbinding. En dat is precies wat je als gemeente wilt.”

‘Onmisbare schakel’

Het mag duidelijk zijn: Mark van den Broek kijkt met een goed gevoel terug op de herdenking van Operatie Market Garden. “Dit hele project was regionaal en zelfs landelijk uniek. Niet voor niets dat Erfgoed Brabant een activiteit als ‘Wat is het je waard?’ heeft geadopteerd en uitgezet bij andere gemeentes. Dat is voor een belangrijk deel de verdienste van Cultuurkade! Wat mij betreft een onmisbare schakel om die verbinding tot stand te brengen.”

Mark van den Broek, medewerker erfgoed bij de gemeente Meierijstad

‘De kinderen hebben meer geleerd dan zij ooit uit een boek hadden kunnen leren’

Een kippenvelmomentje noemt Jolanda Goossens – De Groot het. Het moment dat ze met haar groep 8 van Basisschool ‘t Kwekkeveld bij het oorlogsgraf van een Engelse soldaat stonden toen diens broer er aan kwam lopen.
“Dat was niet gepland, maar maakte zo veel indruk. Op de kinderen, maar ook op mij. Met één toevallige ontmoeting kwam alles wat we over de oorlog hadden gezien en gelezen zó dichtbij. Hier lag iemand begraven met familie. Iemand die geliefd was. De oorlog werd ‘ineens’ werkelijkheid.”

‘Daar komt de vijand!’

Tjeu van Eerd (11) zit in groep 8, bij juffrouw Jolanda, die het project samen met meester Nicky van groep 7 heeft opgepakt. Ook hij herinnert zich de ontmoeting nog heel goed. Net zoals hij levendig de schuttersputjes voor de geest haalt die ze mochten graven op het schoolplein en dat ze telkens weg moesten duiken als de juffrouw riep: ‘Daar komt de vijand’.
Of dat ze parachutes hadden gemaakt en die vanaf de brug in het schoolgebouw ‘dropten’: “We hadden geleerd dat er 24 parachutisten in een vliegtuig pasten. Onze klas telt 24 leerlingen, die allemaal hun parachute tegelijk naar beneden gooiden. Dat klopte dus precies.”
Dat ze op een zorgboerderij met de metaaldetector op pad gingen. En dat de cliënten met hen meeliepen en bij het eerste bliepje al begonnen te graven, nog voordat de kinderen de kans kregen om hun schop te pakken.
Dat ze van afval bloemen hebben gemaakt voor het project Flower Power op Vlagheide, de oude vuilnisbelt, omdat bloemen volgens de kunstenaar die het project begeleidde voor vrijheid staan.

Dat ze de burgemeester op school hebben ontvangen, die als ‘bevrijder’ in een jeep aankwam. En dat hij hen de dilemma’s voorlegde waar een burgemeester in oorlogstijd voor kan komen te staan. En dat Tjeu veel vragen voor hem had.
Maar de activiteit die het meeste indruk op hem heeft gemaakt, is toch wel het bezoek aan het Basecamp, waar hij als journalist van de school een verslag van mocht maken. “Dit kamp maakte de oorlog zó echt! Je zag de voertuigen, de soldaten en de EHBO-post waar ze de gewonden verzorgden. Ik ben later nog een keer met papa teruggegaan.”

‘We werden keer op keer verwonderd’

Twee weken lang stond het lesprogramma van de bovenbouw in het teken van Operatie Market Garden. Dat was intensief, blikt juffrouw Jolanda terug, maar erg waardevol: “Dankzij alle activiteiten die we mede dankzij Cultuurkade hebben ondernomen, hebben de kinderen in korte tijd veel meer geleerd dan ze ooit uit een boek hadden kunnen leren. De oorlog is dichterbij gebracht; ook in de zin dat kinderen zich zijn gaan realiseren dat ook hier, waar zij wonen, fel gevochten is. De kinderen hebben iets mogen ervaren wat ze hun leven lang bij zal blijven ...”

Wat haar zelf bij is gebleven?

“Op het Basecamp kreeg de groep de vraag wie van de kinderen verzetsheld had kunnen zijn als zij in de oorlog hadden geleefd. Unaniem wezen ze een jongen aan van wie ik altijd dacht dat het een stoere, maar rustige jongen was. ‘Hij helpt altijd iedereen’, zeiden de kinderen. Dat vond ik zo mooi … We werden keer op keer verwonderd. De kinderen, maar ook wij zelf.”

Tjeu van Eerd (11) en zijn juffrouw Jolanda Goossens – De Groot groep 8 bs 't Kwekkeveld

‘OMG heeft kinderen verbonden. Met elkaar. En met de plek waar ze wonen.’

‘Haat u de Duitsers’, vroeg een van de kinderen?

‘Nee’, antwoordde de oorlogsveteraan uit Engeland. ‘Zij hebben verschrikkelijke dingen gedaan. Maar wij ook. Je moet elkaar kunnen vergeven.’
Het is een van de momenten die ons [Fieke en Dorian van Cultuurkade] nog steeds kippenvel bezorgen. Net als de spontane en stevige knuffel die een veteraan kreeg van de kinderen. Of de leraar die uitriep ‘Wat gebeurt hier met mijn groep?’, toen deze helemaal opging in de opdracht van de dansleraar om zich in te leven in een onderduiker.

Er is altijd meer dan één waarheid

Dankzij OMG hebben we in 24 activiteiten verhalen kunnen vertellen. Nee, we hebben verhalen kunnen laten binnenkomen. Verhalen over toen. Verhalen over nu. We hebben kinderen de impact kunnen laten ervaren van hoe het is om ‘anders’ te zijn. Gehaat. Opgejaagd. Bang.
We hebben ze kunnen laten voelen hoe het is om te moeten kiezen. En zo mooi: dan zie je begrip ontstaan. Dan zie je dat meningen worden bijgesteld. Want ja, je kiest er voor om je eigen leven te redden. Natuurlijk. Maar wat als je daarmee het leven van anderen op het spel zet …?
Alles heeft een keerzijde. Er is altijd meer dan één waarheid.
Dat kinderen dat ontdekken, dankzij de verhalen, de ontmoetingen, de confrontaties, de spellen, is misschien wel de grootste waarde van het hele project.

Verbondenheid

Wat het hele project extra bijzonder maakte, is dat alle activiteiten een link hebben met hier. De regio is tot leven gebracht. Als een plek met een eigen historie. Met plaatsen waar kinderen nooit meer langs zullen fietsen zonder te denken aan wat daar ooit is gebeurd.
Dat zorgt voor een verbondenheid met hier. En zorgt vanuit die verbondenheid voor respect.

​​​​​​​Het belang van samen

Het hele project is voor velen een eyeopener geweest. Persoonsvorming van kinderen is een ‘ding’ dat je samen op kunt pakken. Met en voor elkaar. Het gaat over waarden en waarheden. Over toen en nu. Over daar en hier.
​​​​​​​Er liggen zo veel mooie kansen om kinderen inzichten te geven waar ze de rest van hun leven profijt van hebben. Wat ons als Cultuurkade betreft: laten we die kansen grijpen! Samen!

Over educatie OMG2019


Educatie over Operatie Market Garden (OMG) voor alle scholen in Meierijstad

Voor Cultuurkade gaat cultuur- en erfgoededucatie over persoonsvorming van leerlingen in Meierijstad. Met een mix van activiteiten, zoals bij OMG 2019,  zetten wij ons daarvoor in. Altijd in een gelijkwaardige samenwerking met onze partners.

Via Cultuurkade begint ook op de scholen in Meierijstad de herdenking van 75 jaar Operatie Market Garden te leven. Na de zomervakantie staat het onderwerp centraal op alle scholen in Meierijstad, de voorbereidingen zijn bijna klaar.

Inmiddels is alom bekend dat in september 2019 OMG groots wordt herdacht in Meierijstad: het is dan 75 jaar geleden dat wij onze vrijheid terugkregen. De gebeurtenissen van destijds, in onze eigen omgeving, zijn van grote betekening: ze hebben geleid tot de bevrijding van Zuid-Nederland, ook al gind de operatie als 'mislukt'de boeken in.

Cultuurkade heeft voor alle scholen in Meierijstad een basis educatiepakket samengesteld waarin de lokale geschiedenis van de voormalige gemeenten Sint-Oedenrode, Veghel en Schijndel tijdens en vlak na OMG centraal staat. Omdat het belangrijk is om nooit te vergeten wat er is gebeurd, betekenis te geven aan onze eigen omgeving en te beseffen dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. De scholen hebben inmiddels allemaal de tasjes met het basispakket ontvangen. Daarin zit:

​​​​​​​Het lesmateriaal ‘Wat is het je waard?’ is de basis voor alle activiteiten. Scholen vinden het belangrijk om samen het gesprek te blijven voeren in de klas. Daardoor kun je je ethisch blijven ontwikkelen. Vooral in een maatschappij waar polarisatie aan de orde van de dag is.

Het lesmateriaal biedt handvatten om eigen voorbereidingen, lessen en richting te kiezen bij het thema in de klas en is tevens een goede voorbereiding voor de deelname aan gekozen activiteiten.  

Met de drie scholen voor voortgezet onderwijs werden maatwerkprogramma’s samengesteld.

Activiteitenaanbod
De scholen hebben ook volop keuzes in het uitgebreide activiteitenaanbod gemaakt. Maar liefst 24 initiatieven van lokale, regionale en landelijke partners zorgen voor een divers keuzepakket. Elke school maakte hierin een eigen keuze. Het gonst in september op de scholen van de activiteiten. Die overigens ook veelal op locatie zullen zijn: bijvoorbeeld het Basecamp op de Vlagheide, de expositie in de bibliotheek van Veghel, in de Beckart in Nijnsel of in het Geronimo museum in Eerde.

Meer weten? Neem contact op met Dorian Verkuijlen of Fieke Barten via info@cultuurkade.nl of 06-45007952.

Het lesmateriaal stond dicht bij de kinderen en heeft ze aan het denken gezet